પત્રમ્ પુષ્પમ્

ભાઈબંધ વીનોદ,

આમ તો તને ડૉ. વીનોદ લખવું રયું ! ગુજરાતીભાષા-સાહીત્યમાં ડૉક્ટરેટ થયા પછી આગળ ડૉ. લગાડાય તે સારું લાગે જ. પણ આપણી ભાઈબંધીમાં ઈવડું ઈ આડું આવે હૉ ! નકામું વચાળે આવીને નડે; છેવટ કનડે તો  ખરું.

ગયા વખતે તને આંયાં અમદાવાદમાં સંગીતનો જે જલસો થૈ ગ્યો એની વાત માંડી’તી. ઈમાં તેરે તેર દી’નો કારયકરમ  તને લખી મેકલ્યો હતો. તને ઈ ગમ્યો ‘તો એવો ઈસારો તારા ટેલીફોનમાં હાંભળીને હવે આજ આ બીજો ભાગ પણ તને મેકલી દઉં છું.

13 દીવસ લાગલગાટ સાસ્ત્રીય સંગીતના જલસા દુન્યામાં ક્યાંય થાતા નથી એવું તો ઈ જલસામાં આવેલા મોટા કલાકારોય કે’તા’તા હો, ભાઈ વીનુ ! હંધાયે એક વાત તો વારે વારે કીધી’તી કે આવો જલસો દુન્યાના કોઈ દેસમાં નથી થાતો. એટલું જ નહીં હંધાયે એય કીધું’તું કે અમદાવાદ જેવા હાંભળનારાંય બહુ ઓછી જગ્યાએ હોય છે !

મારી વાત તને ખોટી લાગતી હોય ને તો પુછી જોજે અમેરીકાથી આવેલા ડૉ.રાજેન્દ્રભાઈ ત્રીવેદીને ! ઈવડા ઈ ઠેઠ અમેરીકાથી આવીને આંયકણે આ જલસામાં ઠેઠોઠેઠ લગણ બેશીને જલસો માણતા’તા !  ઈ શીવાય, હમણા અમદાવાદ-મુંબઈમાં નાનકડા જલસાઓ ગોઠવીને આ નેટજગતનું ધ્યાન ખેંચનારા ‘ધબકાર’ના જુવાનીયાઓનેય પુછી જોજે, કે આ જુગલભાઈની વાતું હાવ ગપ્પાષ્ટક તો નથી ને ?! ઈવડાં ઈ માળા આગલી લાઈનું રોકીને જલસો માણતા’તા, બોલો ! ઈ ‘ધબકાર’ના જુવાનોનેય મઝો તો પડી ગયો હશે કારણ કે  ઈમાંના કેટલાક તો પાછા તબલચી છે ! જબરું વગાડે હો, ભાઈ વીનુ !

પણ હું તો આ આડી વાતે સડી ગ્યો. આજ તો મારે તને આ 13 દી’ના જલસામાં જે બધા રાગ ગવાયા કે વગાડાયા ઈ હંધાય તને વંચાવી દઉં એમ થાય છે. ઓહોહો, ભાઈ ! આ 13 દી’માં ગાયનવાળા ને વાજીંત્રું વગાડનારાં હંધાયે મળીને તને નવાઈ લાગશે પણ 44 રાગ-રાગીણીઉં વગાડી’તી !! એમાં 20 તો બબ્બે-ત્રણત્રણ વાર બજાવાયેલી, એટલે બધી થઈને 64 આઈટેમું હતી, બોલો.  આજ તો ફકત ઈની યાદી જ કરીને મોકલવા વચાર છે. બાકી તો ઈમાંનું ઘણુંય છે, તને લખવાનું. પણ આજ તો આ યાદી જ ફકત. લે જોઈલે ઈ હંધાય રાગ :
—————————————————————
‘સપ્તક’માંના કુલ રાગો :
 
1]  ગોરખ કલ્યાણ (ત્રણ વાર )
2]  પુરીયા કલ્યાણ
3]  શામ કલ્યાણ (બે વાર)
4]  પરજ
5]  ખમાજ અને મીશ્ર ખમાજ
6]  ઝીંઝોટી
7]  દુર્ગા (મારો પ્રીય રાગ, હો !)
8]  કૌશી કાનડા (માલકંસ-દરબારીનું મીશ્રણ) બે વાર
9]  માંજ ખમાજ
10] ભૈરવી (રાગોની રાણી કેવાય છે; ત્રણ વાર)
11] ભુપાલી
12] નારાયણી
13] રસીકપ્રીયા (કર્ણાટકી)
14] જોગ અને જોગકૌંસ (ત્રણ વાર)
15] શંકરા (વીરરસપ્રધાન રાગ)
16] સોહીણી અને વસંત સોહીણી
17] સરસ્વતી (કર્ણાટકી)
18] ખરાડી
19] બીહાગ,હેમબીહાગ, મારુબીહાગ( છ વાર )
20] નંદ
21] અભોગી અને અભોગી કાનડા
22] મીશ્ર પહાડી (બે વાર)
23] ગુર્જરી તોડી (સવારનો રાગ હોઈ રવીવારની સવારની સભામાં)
24] જોનપુરી ( ઉપર મુજબ )
25] બ્રીન્દાવની સારંગ (બપોરનો પણ રવીવારે સવારે મોડેથી ગવાયેલો)
26] આદી વસંત
27] દરબારી (બે વાર)
28] અડાણા
29] તીલકશામ (પંડીત રવીશંકરે સર્જેલો; તીલકકામોદ-શામકલ્યાણનું મીશ્રણ)
30] રાજેશ્વરી (ભીન્નકૌંસ)
31] ચન્દ્રનંદન (પાચેક જાણીતા રાગોનું મીશ્રણ)
32] કાફી (ટપ્પા)
33] પુરીયા ધનાશ્રી
34] બાગેશ્રી ( મારો વહાલુડો ને ત્રણ વાર !)
35] પીલુ
36] યમનકલ્યાણ
37] જનસંમોહીની
38] ભીન્નષડજ
39] માલકૌંસ (રાગોનો રાજા)
40] મારવા
41] નટભૈરવ
42] મીશ્ર માંડ
43] બસંત-બહાર
44] પુર્વી
45] પ્રાદેશીક લોકસંગીત આધારીત ગીતો-ભજનો (પાંચેક) 

—————————————————————
બસ તો ભાઈ વીનુ, આજ તો આટલું જ. પણ યાદ રાખજે, ટેમ મળશે તો આ જલસાની એવી કેટલીક વાતું છે જેને સાંભળીને મઝો જ પડી જાય ! પણ ઈ હંધુ આજ નૈં !
હંભારીને ક્યારેક જવાબ દેજે. પોસ્ટકાર્ડ પચ્ચી ફદીયાનું જ આવે છે હો !! તારો ભાઈભંધ, જુ.

કરમની કઠણાઈના કાગડા કાળી કીકીયારીયું કરે છે.       

–જુગલકીશોર. 

*******************************************

સ્નેહલ ક્ષમા,

તારો પ્રકૃતીપ્રેમ મને પહોંચ્યો છે. આ પત્ર એની પાવતી રુપે સ્વીકારજે. આ પ્રકૃતીવંદના મેં જ શરુ કરી હતી, ગયા પત્રથી. એના જ અનુસંધાને આ તારો પત્ર હોઈ એનીય વંદના કરી લઉં તો એને નકારીશ નહીં.

પણ પ્રકૃતીને હમણાંથી નવા જ સ્વરુપે જોવાનું બને છે. આ સખત રીતે જામી ગયેલો શીયાળો એક નવી જ વેદનાને જન્માવી રહ્યો છે. એની અનુભવગાથા પણ આપણા આ પત્રવ્યવહારમાં ડોકીયું ન કરે તો જ નવાઈ…

મારે ઘેરથી થોડેક જ દુરથી રોડની આખી એક વસાહત શરુ થઈ જાય છે. હમણાંથી પાછું રોડના સમારકામની ઋતુ શરુ થઈ ગઈ છે. એમાં કામ કરતાં મજુર કુટુંબોમાં તાજાં જ જન્મેલા બાળકથી માંડીને વૃદ્ધત્ત્વને આરે બેસીને મૃત્યુની આતુરતાથી રાહ જોઈ રહેલાંઓનો સમાવેશ થાય છે. આમાંનાં કહેવાતાં સશક્ત એવાં સૌ દીવસભર કાળી મજુરી કરીને સાંજે ઘેર આવે છે ત્યારે એક નીરાંતની હુંફ સૌમાં ફરી વળે છે. મજુરીએ ન જઈ શકેલાંઓમાંનાં કોઈએ જે કંઈ રાંધવાની શરુઆત કે તૈયારી કરી  હોય તેના સહારે પછી આગળની સાંજના ડીનરની ભવ્યાતીભવ્ય તૈયારીઓ ચાલુ થઈ જાય છે…

આવા શબ્દ પ્રયોગેને મઝાક ન ગણીશ, ક્ષમા ! ડીનરની આ તૈયારીઓ અનેક રીતે ભવ્યાતીભવ્ય હોય છે ! જે કાંઈ રકમ ખીસ્સામાં કે વીંટો વાળેલાં ગોદડાંમાં પડી હોય કે હોવાની શક્યતાઓ તપાસવાની હોય તે કરીને પછી જે કાંઈ હાથ લાગે તેને વેપારીને ત્યાં કણસતા જીવે મુકી દઈને ‘આજનું મૅનુ’ તૈયાર કરવાનું હોય છે. અથવા તો ઉધાર લાવીને બેવડો માર એ ‘મૅનુ’માં ઉમેરવાનો હોય છે.

ગઈ કાલે બાજુવાળા કોઈ સનીયાની પાસેથી ઉછીનાં લીધેલાં કરગઠીયાં પાછાં આપવાનું બની શકે એમ નથી એટલે સનીયાની વહુનાં મેણાંય આ ‘મૅનુ’માં ભેળવવાનાં હોય છે ! એ પછીય જે કાંઈ શાક કે ચટણીનો મેળ પડે તે પાડવાનો હોય છે.

ગયા મહીને ઘરમાં બેસી રહેતી ઘરડી માએ આજુબાજુની સોસાયટીઓમાંથી ‘વાળુ’માગી લાવવાનો નુસખો એણે પોતે જ સુઝાડ્યો હતો ને બધી શરમ છોડીને ‘બે..ન, વાળુ આલી જાજો, બાપા !’ એવો ક્યારેય ન કર્યો હોય એવો લહેકો શીખીનેય થોડું માગી આવી હતી મા. તે દી’ એમનું ડીનર કંઈક જુદી ભાતનું જ બની રહ્યું હતું ! એક બાજુ જુદી જ જાતની ભાવી જાય એવી વાનગી મળી હતી ને સાથે સાથે કોઈનું એંઠું-વાસી ખાવાની વેદનાય એ ડીનરને જુદી ભાતની બનાવી ગઈ હતી !

પણ અક્કરમીનો પડીયો કાયમ કાણો જ હોય એમ દરરોજ સોસાયટીઓમાં જઈને વાળુ માંગવાનો હક ધરાવતા સફાઈવાળાં કુટુંબીજનોને ખબર પડી જતાં રાડો પાડીને સોસાયટી ગજવી મુકેલી કે “આયાં તમારે માગવા નૈ આબ્બાનું, હમજ્યાં !” [એક બેન બચાડાં વાળુહક્ક ધરાવનારને આપીને વધારાનું માને આપવા ગઈ તો એનોય ઉધડો લઈ નાખેલો.] આવા સંજોગમાં માગી ખાવાનો ચાનસ પણ ઝુંટવાઈ જતાં એ જુદી ભાત્યના ડીનરનુંય છેવટ પડી ભાંગ્યું હતું.

પણ આપણે તો વાત કરતાં હતાં, ક્ષમા,ભવ્યાતીભવ્ય ભોજન-કાર્યક્રમની. દરરોજનું દરરોજ લાવીને ખાનારાં આ કુટુંબોને કાંઈ ફટાફટ વાનગીઓ બનાવી નાખવાની નથી હોતી ! એમને તો પૈસા શોધવાથી માંડીને મેણાં-ટોણાં સાંભળવાનાં; આખો દીવસ માવતરથી દુર રહીને થાકેલાં ને ભુખલ્યાં થઈ ગયેલાં છોકરાંવને ઠપકારીને   છાનાં રાખવાનાં; બળતણના અભાવે કાચું રહી જવાની શક્યાતાવાળું જમવાની માનસીક તૈયારી રાખવાની; એમાંય ઉતાવળમાં માંડ લાવી રાખેલી તેલની શીશી ઉંધી પડી ન જાય તેનુંય ધ્યાન રાખવાનું ને છેવટ જતાંય જો કોઈ આવી ચડ્યું હોય તો એનેય આગ્રહ કરીને પોતાનું પેટ અધુરું રાખવાની તૈયારી…આ બધુંય જોવા કારવવાનું હોય છે.

આ ભવ્ય તૈયારીને કેવળ રસોઈની તૈયારી કહીને મઝાક કરવાની શક્તી કે હીંમત મારામાં નથી. પણ ક્ષમા, ભલે દરરોજ કંઈ આવું બનતું ન હોય તોય મને તો  એ લોકોને સાંજે રસોઈ કરતાં જોઉં એટલે આ બધુંય જાણે દરરોજની ભવ્ય તૈયારી જ લાગે. પાપી પેટને ભરવા માટે કેવી અને કેટલી તૈયારી કરવાની હોય એ તો આ ભવ્ય મહેનતુ લોકોને જ ખબર હોય. ક્ષમાજી ! આપણે ક્યારે આવું અનુભવવાનાં ?!

આ શીયાળો આવે એટલે મને એમનાં બાળકોની કાલ્પનીક ચીસો રાત આખી સંભળાયાં કરે. ઉનાળો આવશે એટલે મચ્છરોના ઍક્યુપંક્ચરોથી સારવારાતાં બાળકો સાંભરશે. પણ સૌથી ભુંડું તો ચોમાસું, હો ક્ષમા. એક જગ્યાએથી બીજી જગ્યાએ હડીયાપાટી કરીને ઘરવખરીને અને પ્રાણપ્યારાંઓને સાચવવાના એમના ધખારા તો આપણાથી કલ્પી જ ન શકાય. કઈ સરકાર આ ધખારો સમજવાની છે ?!

આજે કોણ જાણે કેમ પણ મને પ્રકૃતીની આ લીલા પણ સાંભરી ગઈ. કર્મના સીદ્ધાંતમાં મગ્ન રહેનારાંઓ ઘણીવાર શાહમૃગી વૃત્તીનાં પ્રતીકો છે. કોઈનેય આ દયનીય સ્થીતી ગમે નહીં. પણ એ બધાં કરી પણ શું શકે ? આભ ફાટ્યું હોય ત્યાં થીગડું ક્યાં, કઈ રીતે દઈ શકાશે; કોણ દઈ શકવાનું છે ?! એટલે પછી કર્મના સીદ્ધાંતને આગળ કરીને મન મનાવી લેવાનું, બીજું શું !!

ક્ષમા, તારો ગામડે જઈને બેસી જવાનો વીચાર જો પ્રકૃતીપ્રેમ અને શાંત જીવન પસાર કરવા માટેનો હોય તો તે આત્મવંચના જ ગણવી. જોકે તું એમાંની નથી પણ ગામડે શું કે શહેરમાં શું, કરમની કઠણાઈના કાગડા તો બધે જ કાળી કીકીયારી કરે છે.

આપણે તો આ દેશની જઠરાગ્નીના મહાયજ્ઞમાં કંઈ પણ સમીધ નાખવાનું ભાગ્ય મળે એવી કામગીરી શોધવી રહી. તારી સાથે શક્ય બનશે તો આવા જ કોઈ ભવ્યાતીભવ્ય ભોજનયજ્ઞમાં ભાગ લેવાનું સ્વપ્ન સેવું તો એને સમજવા મથજે.

આજે તો આટલું જ. [ આ ય કાંઈ ઓછું છે ?! ]
–નીખીલ.

                              —===000===—

–જુગલકીશોર.

પ્રીય નીખીલ,

તેં આકાશની વાત કરી, ગ્રહોનીય વાતો કરી. પણ ગ્રહોની સાથે તેં આગ્રહોનેય જોડીને તો વાતને એક સ્થાનેથી સાવ નવા જ સ્થાને લાવી મુકી દીધી. બાકી હતું તે મારી કુંડળીમાં કયા ગ્રહો [ને આગ્રહો પણ !] પડ્યા છે એની ઈન્ક્વાયરીય કરી લીધી !

ભઈ, આપણે તો માંગલીકેય નથી અને અમાંગલીકેય નથી. શબ્દોની કેવી રામાયણ છે ! મંગળના ગ્રહને નામથી આપણે મંગલ કહીએ, એનું સ્થાન કુંડળીમાં અમુક ચોક્કસ જગ્યાએ હોય તો એ વ્યક્તીને માંગલીક પણ કહીએ અને છતાં કુંડળીમાં એ પડ્યો હોય એટલે એને પરણનાર વ્યક્તીનું અમંગળ જ થાય એવુંય માની લઈએ, મનાવતાં રહીએ અને એવી વ્યક્તીને કોઈ પોતાની પસંદગીની વ્યક્તી સાથે પરણવાય ન દઈએ !!

આપણાં કેટલાંક શાસ્ત્રોએ, કહો કે મોટાભાગનાં શાસ્ત્રોમાંનાં કેટલાંક પ્રકરણોએ આપણને સાવ જ પછાત રાખ્યાં છે. પોતાની પસંદગીનો વર કે ગમતી વહુ લઈ આવવાનુંય આપણા હાથમાં નહીં ! આપણને તો ટીપણીયો જ્યોતીષી બતાવે તેની સાથે ચાર ફેરા ફરી લેવાના. લગ્ન પછી એ બન્ને સુખી થયાં કે દુ:ખી તેની તપાસ કરવા એ કદી આવવાનો નહીં. એને તો એની શી પડીય હોય ?!

આકાશે વીહરતા રહેતા આ બધા ગ્રહોની આપણા શરીર પર તો અસર થતી જ હશે. કારણ કે જો સાગરમાં પણ છેક આકાશે રહેતો ચન્દ્ર પુનમની ભરતી લાવી શકે તો આપણા શરીરમાં આટલો મોટો પાણીનો ભાગ હોય ત્યારે ભલે નાનકડી પણ ભરતી તો લાવતો જ હશે ને ! [ એ સ્ટોર્મ ઈન એ કપ ઑફ ટી ] પરંતુ આ મંગળ, શની અને અન્ય રાહુ-કેતુ જેવા આકાશી ભમરડાઓ આપણને એટલાં બધાં હેરાન કરી નાખે ખરા ? અને કદાચેય અસરો કરી શકે તો આપણામાં દૈવી તત્ત્વોએ મુકેલી અપાર શક્તીઓનું શું ? આપણા મનુષ્યપણાનું શું ? આપણે તો, ‘न मानुषात् श्रेष्ठतरं हि किंचित् |’ મનુષ્યથી ના અદકું કંઈય !’ માનનારાં છીએ. અને છતાં આ ગ્રહોનાં બંધાયાં [ અને બંધાવ્યાં પણ ! ] બંધાઈ જઈએ છીએ.

કાકાસાહેબના લેખો તો જેમણે માણ્યા હોય તે જ જાણે કે પ્રકૃતીની લીલાઓમાં માણસ ધારે તો કેટલો રમમાણ થઈ શકે ! આપણો શહેરી સમાજ કોઈને કોઈ બહાનુ કાઢીને પ્રકૃતીથી અલગ થવાના પસ્તાવા રજુ કરતો રહે છે. આકાશી દર્શનની તો વાત જ શી કરવી ! શહેરી સમાજમાં હવે પ્રકૃતી એ સમય વેડફવાનું નકામું પરીબળ ગણાય ! પૈસો અને પ્રતીષ્ઠા કમાવામાં માણસને આપણને સદાય જીવાડનારી આ પ્રકૃતી પાસે જવાનો સમય નથી ! કેવી છે આ જીંદગી ! પોષનારું જ હવે અકારું બની ગયું છે.

આ જ વાત, માણસના બદલાઈ ચુકેલા સ્વાભાવમાંય પડઘાતી રહે છે. જે રીતે એણે પોષનારી પ્રકૃતીને તરછોડી છે એ જ રીતે આજનો માણસ પોતાના ઉપર અનેક ઉપકારો કરનારાં માણસો અને સંસ્થાઓનેય તરછોડી દેતાં અચકાતો નથી. સગી જનેતાનેય જાકારો દઈ શકતો માણસ પ્રકૃતીને ભુલી જાય એમાં શી નવાઈ ?!

મને તો લાગે છે, નીખીલ, કે માણસજાત વૃક્ષો, પર્વતો, નદીઓ, જળાશયો વગેરેથી જેટલો દુર જશે એટલો એ નીષ્ઠુર થવાનો. પ્રકૃતીના ખોળે રહેતો માનવી અને આસફાલ્ટ રોડ પર ટાંટીયા ઘસતો રહેતો મનુષ્ય સાવ અલગ અલગ જ જણાવાના. પ્રકૃતીથી દુર જવામાં કોઈ સાર આપણે કાઢી શકવાનાં નથી, જોજે, નીખીલ.   આપણે દુ:ખી - બહુ દુ:ખી થઈ જવા માટે ઉત્સાહથી ક્યાંક અગોચર તરફ, અનીષ્ટ તરફ જઈ રહ્યાં છીએ.

થાય છે કે હવે કોઈ ગામડે જઈને બેસી જઈએ. આમેય હવેની સરકારોને શહેરીકરણથી બચીને ગામડાંઓને યાદ કરવાનું સુઝ્યું તો છે જ ! આપણેય ક્યાંક કોઈ ગામડું ખોળીને  પલાંઠી વાળી લઈએ એવું બહુ મન થાય છે.

પણ આપણા ગ્રહો [ ને ક્યાંય કદાચ આગ્રહોય ] કામ કરતાં હશે તો ?!! એનેય પુછવું તો પડશે જ ને ???!

તમે શું કહો છો અખીલમ્ ?
સર્વ મંગલકામના સાથે, ક્ષમાની પ્રકૃતીવંદના.

                                 —===000===—